تاریخچه علم سیاق

نوشته‌های تازه

تحقیق و نگارش: اسدالله عبدلی آشتیانی – 31 تیر ماه 1391 شمسی برابر با اول رمضان1434 قمری

تاریخچه علم سیاق

ایرانیان از دیر باز از پیشروان قافله تمدن و فرهنگ جهان محسوب می گردند. تاریخ ملت ها به بزرگان و عالمان آن می بالد. راه رشد و تعالی و تحول جامعه انسانی مدیون بزرگان و اندیشمندان بوده و خواهد بود. فرهیختگان در اعصار گذشته در پیشرفت محیط خود و نیز فرهنگ جامعه تأثیر گذار بودند و خیر و سعادت مردمان را درک می کردند و افکار و اعمال آنها در ارتقاء جوامع بشری به روشنی هویدا است.
ایرانیان را جزء اولین و پیشرو ترین مردم جهان در بودجه نویسی و ثبت دخل و خرج و اداره امور مالی به شمار می آورند. نمونه بارز آن « علم سیاق » است که از زمان های بسیار کهن ایجاد و تا کنون به حیات خود ادامه داده که البته در طول تاریخ پر فراز و نشیب دیوان سالاری خود، دچار تغییر و تحول تاریخی و شکلی گردیده است.

سیاق چیست؟

« سیاق شیوه ای است از عدد نویسی رمز گونه برای ثبت و آگاهی از ارقام نقدی(پول)و جنسی (اوزان کالا) که در گذشته تاریخی در پهنه کشور ایران و سرزمین های پیرامون آن متداول و تمامی درآمدها و هزینه های جاری در جامعه با این ارقام توسط اشخاص، کسبه، تجار، مؤسسه ها و مأموران در دیوان های محاسبه ثبت و ضبط می گردید. ممیزان 1 و حساب رسان زیر نظر مستوفیان 2 بر دخل و خرج این درآمدها و هزینه ها نظارت داشتند 3».
این علم در طول زمان در مدارس تعلیم داده می شد و از مهمترین خواستگاه های آموزش آن، مکتب ها  و مدارس علوم دینی بوده است.
« تدریس و آموزش سیاق در مدارس قدیمه در طول تاریخ متداول بوده و سیاق دانان و برجستگان ویژه حسابداری همه از این مدارس فارغ التحصیل می شدند ».4
به مستوفیان و سر رشته داران دفتر استیفاء، گاهی « دراز نویس » هم گفته می شده که خود « سابقه پیش از اسلام دارد. در اصل دراز نویسی دنباله محاسبات خط پهلوی است ».5

ریشه های تاریخی سیاق

در دوران ساسانیان، حسابداران دخل و خرج مناطق مختلف ایران را با ارقامی رمز گونه می نوشتند که ریشه های پژوهشیِ تاریخی و ارقامیِ سیاق امروز در آنها مستتر است. پس از شکست ساسانیان، حاکمان عرب که بیشتر در جنگ بودند و به گسترش آیین مذهبی و اعتقادی خود می پرداختند، حساب و کتاب خراج ها و هزینه های کشوری را به همان شیوه گذشته در دست ایرانیان باقی گذاشتند. زیرا در دستگاه اداری عرب، افرادی وجود نداشتند که قادر باشند دفاتر مالیاتی را از فارسی به عربی برگردانند، ولی این امر از خواسته های حاکمان عرب بود تا این که در زمان عبدالملک بن مروان، پنجمین خلیفه امویان ( سال های حکومت 65-86 ه.ق ) در سال 84 ه.ق تحقق پذیرفت، زیرا تصمیم بر آن شد که دفاتر مالیاتی از فارسی به عربی برگردانده شود.
اما مشکلاتی بر سر راه این کار بود چون واژه ها و اصطلاحاتی در دفاتر مالیاتی فارسی وجود داشت که برگردان آن ها ناممکن بود. سر انجام این خواسته زیر نظر دبیران ایرانی انجام گرفت و رمز ها و واژه ها را       بر مبنای دروه ساسانی، با بهره گیری از نوشته های حسابی رقمی ( ارقام حروفی ) به عربی برگرداندند و این برگردان تا سال 124 ه.ق به مدت چهل سال ادامه داشت. همین برگردان بود که در زمان خلافت خلیفه دهم هشام بن عبدالملک ( دوران خلافت سال های 105-125 ه.ق ) پایه و مبنای خط امروزی سیاق گردید که ریشه در شمارش اعداد حروفی حسابیِ عربی دارد. هر چند که پس از این سال هم هنوز دیوان خراسان و اصفهان در دست حسابداران زرتشتی بود که به سبک ساسانیان دفاتر مالیاتی را محاسبه می کردند.
در زمان عبدالملک بن مروان، پنجمین خلیفه اموی ( خلافت 65-86 ه.ق ) وزیر مشهورش                    « عبدالحمید بن یحیی فارسی » مشهور به عبدالحمید کاتب، ریاست دارالإنشاء خلیفه را به عهده داشت و سبک منشأت فارسی پهلوی را وارد زبان عربی کرد. عبدالحمید، افضل فضلای عصر خود، مخترع علم سیاق دفتری و دیوانی است، وی رساله ای در شطرنج نیز نوشته بود. عبدالحمید در سال 132 ه.ق به دست « مروان بن محمد مروان » آخرین خلیفه اموی ( خلافت 126-132 ه.ق ) مشهور به مروان حمار، کشته شد.6
استاد باستانی پاریزی در شرح حال یکی از همین مستوفیان عصر قاجار، میرزا حسین کرمانی و مهارت وی در سیاق و جمع و خرج نویسی وی آورده : « میرزا حسین در خط و سیاق مهارت داشت و وقتی او را به تهران فرستادند ظرف 25 دقیقه جمع و خرج یک ایالت را به تمام و کمال جع و تفریغ و تحریر کرد و فقط 25 دینار اختلاف حساب با اسناد موجود داشت.»7

سیاق در قرن هشتم

نگهداری حساب و کتاب و درآمدها از نیازهای اولیه اقتصادی مملکتی بود که در دفاتر حکومتی ثبت     می گردید. این حساب و کتاب ها از اوایل قرن دوم هجری به سبک دفاتر ایرانیان دوران ساسانی ولی با ارقام حسابیِ رموزی شکل عربی ( اعداد سیاقی ) پایه گذاری و تداوم یافت. تاریخ وصاف، در اوایل قرن هشتم هجری صورت حساب خراج پهنه ممالک اسلامی را در زمان خلافت هارون الرشید پنجمین خلیفه عباسی ( سال های خلافت 170-193 ) با همان ارقام رموزی ( اعداد سیاقی ) در جلد چهارم کتاب خود با عنوان « صورت حساب خراج ممالک » ثبت نموده است.8

پی نوشت ها

1-    ممیز: جدا کننده، برتری دهنده،    ممیزی: رسیدگی، وارسی ( فرهنگ عمید، ذیل واژه ممیز )
2-    مستوفی: استیفاء کننده، گیرنده حق، کسی که تمام حق را بگیرد، حسابدار و دفتر دار خزانه ( فرهنگ عمید، ذیل واژه مستوفی )؛ مستوفی در لغت اسم فاعل استیفا و به معنی گیرنده حق است، یعنی کسی که از محاسبان دیگر حساب گیرد و نیز به معنی دفتر دار دیوان و حسابدار و خزانه دار که متصدی دخل و خرج و تنظیم کتابچه دستورالعمل ولایات و حکام مستقل، حاشیه نویسی فرمان و تنظیم مفاصا حساب بود.
3-    صفی نژاد- جواد؛ کوششی در آموزش خط سیاق؛  ناشر: سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1387 ، صفحه 9
4-    همان منبع بالا، صفحه 9
5-    باستانی پاریزی- محمد ابراهیم؛ حاشیه تذکره صفویه کرمان، صفحه 342
6-    صفی نژاد، همان منبع بالا، صفحات 9 و 10
7-    حضرتی- صادق؛ رجال و مشاهیر آشتیان، نشر الماس قم، سال 1382، صفحه 18
8-    صفی نژاد، همان منبع، صفحه 10