ریشه های تاریخی سیاق

نوشته‌های تازه

ریشه های تاریخی سیاق

در دوران ساسانیان، حسابداران دخل و خرج مناطق مختلف ایران را با ارقامی رمز گونه می نوشتند که ریشه های پژوهشیِ تاریخی و ارقامیِ سیاق امروز در آنها مستتر است. پس از شکست ساسانیان، حاکمان عرب که بیشتر در جنگ بودند و به گسترش آیین مذهبی و اعتقادی خود می پرداختند، حساب و کتاب خراج ها و هزینه های کشوری را به همان شیوه گذشته در دست ایرانیان باقی گذاشتند. زیرا در دستگاه اداری عرب، افرادی وجود نداشتند که قادر باشند دفاتر مالیاتی را از فارسی به عربی برگردانند، ولی این امر از خواسته های حاکمان عرب بود تا این که در زمان عبدالملک بن مروان، پنجمین خلیفه امویان ( سال های حکومت 65-86 ه.ق ) در سال 84 ه.ق تحقق پذیرفت، زیرا تصمیم بر آن شد که دفاتر مالیاتی از فارسی به عربی برگردانده شود.
اما مشکلاتی بر سر راه این کار بود چون واژه ها و اصطلاحاتی در دفاتر مالیاتی فارسی وجود داشت که برگردان آن ها ناممکن بود. سر انجام این خواسته زیر نظر دبیران ایرانی انجام گرفت و رمز ها و واژه ها را       بر مبنای دروه ساسانی، با بهره گیری از نوشته های حسابی رقمی ( ارقام حروفی ) به عربی برگرداندند و این برگردان تا سال 124 ه.ق به مدت چهل سال ادامه داشت. همین برگردان بود که در زمان خلافت خلیفه دهم هشام بن عبدالملک ( دوران خلافت سال های 105-125 ه.ق ) پایه و مبنای خط امروزی سیاق گردید که ریشه در شمارش اعداد حروفی حسابیِ عربی دارد. هر چند که پس از این سال هم هنوز دیوان خراسان و اصفهان در دست حسابداران زرتشتی بود که به سبک ساسانیان دفاتر مالیاتی را محاسبه می کردند.
در زمان عبدالملک بن مروان، پنجمین خلیفه اموی ( خلافت 65-86 ه.ق ) وزیر مشهورش                    « عبدالحمید بن یحیی فارسی » مشهور به عبدالحمید کاتب، ریاست دارالإنشاء خلیفه را به عهده داشت و سبک منشأت فارسی پهلوی را وارد زبان عربی کرد. عبدالحمید، افضل فضلای عصر خود، مخترع علم سیاق دفتری و دیوانی است، وی رساله ای در شطرنج نیز نوشته بود. عبدالحمید در سال 132 ه.ق به دست « مروان بن محمد مروان » آخرین خلیفه اموی ( خلافت 126-132 ه.ق ) مشهور به مروان حمار، کشته شد.6
استاد باستانی پاریزی در شرح حال یکی از همین مستوفیان عصر قاجار، میرزا حسین کرمانی و مهارت وی در سیاق و جمع و خرج نویسی وی آورده : « میرزا حسین در خط و سیاق مهارت داشت و وقتی او را به تهران فرستادند ظرف 25 دقیقه جمع و خرج یک ایالت را به تمام و کمال جع و تفریغ و تحریر کرد و فقط 25 دینار اختلاف حساب با اسناد موجود داشت.»7