مفاصا حساب املاک به خط سیاق

نوشته‌های تازه

مفاصا حساب املاک به خط سیاق

 

           تحقیق و نگارش :    اسدالله عبدلی آشتیانی

 ( سند پزوه )

                                                               1392/02/08

مفاصا حساب املاک مستوفی الممالک به خط سیاق در آشتیان و مضافات

محرم الحرام 1304

میرزا یوسف خان مستوفی الممالک آشتیانی ( تولد : 1227 ﻫ . ق – فوت 1303 ﻫ . ق ) فرزند میرزا حسن   ( محمد حسن ) مستوفی الممالک ملقب به (( جناب آقا )) صدر اعظم ناصر الدین شاه قاجار و از ملاکین عصر قاجار املاک وی بر مبنای : (( کتابچه املاک و مستغلات مستوفی الممالک )) شامل : ونک ، یوسف آباد ، اوین و دولاب در تهران ، بومهن و رودهن در دماوند / ساوه و شهریار ، روستاهای اطراف آن که متعلق به پدرش بوده و بعضی از این روستاها وقف آرامگاه او در حضرت معصومه ( س ) جهت روشنایی و تولیت آن مزار بود سایر املاک خلجستان قم خصوصا” کندرود ،  نایه ، آشتیان ، آهو ، گرکان ، سیاوشان ، فراهان ، شهرجرد ، نمک کورشازند و کزاز اراک  بود ، اما بعلت وجود انبار غله میرزا یوسف خان در آشتیان: و نظارت حاکم محلی آشتیان میرزا محمد رفیع معتمد الایاله حاکم آشتیان و مضافات ( فراهان ، گرکان ، خلجستان ) بر آنها ، همیشه حاکم آشتیان از سوی وی تعیین و مشخص  می شده و گزارشات جمع و خرج و عایدات املاک وی توسط حاکم و سررشته داران محلی تنظیم و تهیه  می گردید .

این سند یک طغرا طومار است که مفاصا حساب مستوفی الممالک در آشتیان و مضافات آن است . این مدرک هر چند که محلی است اما اطلاعات فراوانی از درآمد نقدی و جنسی منطقه و مقرری بگیران ، مستمر بگیران ، مواجب گیران و سایر افراد بدست می دهد که علاوه بر اقلیم شناسی و رجال شناسی محلی ، سندی است که از نظر علاقه مندان به خط سیاق جالب است .

در حاشیه سند صحت و درستی ارقام نقد و جنس ، مواجب و مستمری  و مقرری تایید گردیده .

در این سند اسامی  بسیاری از کارگزاران حکومتی ، کاتبان و میرزایان محلی آشتیان و مضافات ذکر گردیده است .

***********

مستوفی کیست ؟

فرهنگ معین ج 3 ، ص 4104 ذیل واژه مستوفی آورده است :

(( مستوفی : ( استیفاء :  1- تمام فراگیرنده 2- آنکه تمام حقوق خود را بگیرد 3- محسب عواید مالیاتی . (( میرزا محمد حسین مستوفی خزانه عامرة وزارت مالیه . )

تا قبل از دوره مظفرالدین شاه در رشته مالیه معمولا” یک مستوفی و سردفتردار بود . مستوفی کارش این بود که حساب یک ولایت را میرسید ( مثلا” ولایت همدان در وزارت مالیه یک مستوفی داشته ) معاون مستوفی را سر رشته دار میگفتند برای ولایات از طرف دفتر استیفاء مرکز ( وزارت مالیه ، وزارت لشکر ، وزارت بقایا ) مستوفیان خوش نام و درستکار و متعین انتخاب میشدند . مستوفیان مذکور کتابچه دستورالعمل = ( بودجه ) هر ایالت و ولایتی را از روی دفترهای جزء و جمع و بنابر وضع موجود ( ممکن بود در ظرف سال بر اثر بروز آفات یا زلزله بعضی دهات خراب شود یا صنفی از اصناف از کار بازماند یا دهات جدید النسقی بوجود آید ) می نوشتند . این کتابچه به مهر و ثبت کلیه مستوفیان ذی نظر ، وزیر دفتر ، وزیر لشکر ، وزیر وظایف ، وزیر بقایا ، صدراعظم و صحِّه و مهر پادشاه میرسید . [ مستوفی ] : بزرگترین مأمور مالیاتی یک ناحیه ، سردفتر اهل دیوان که از دیگر متحاسبان حساب گیرد . ))

                                                       ———–

بازخوانی سند :

مفاصا 1 حساب هذه السنه ایت ئیل2 املاک جناب جلا لتماب اجل اکرم آقای مستوفی الممالک دام      اقباله  العالی ابوابجمعی 3 مقرب الحضرت العالیه محمد رفیع خان نایب آشتیان و مضافات :

(نقد : ) 3839 تومان و 1284 دینار

(جنس : ) 744 خروار و 41 من

( دفعه : ) از بابت فراهان : ( نقد : ) 1764 تومان و 5759 دینار ، ( جنس : ) 411 خروار و 18 من

( دفعه :  ) از بابت خلجستان : ( نقد : ) 1185 تومان و 3540 دینار ، ( جنس : ) 220 خروار و 49 من

( دفعه : ) از بابت دهات کزاز ( نقد : ) 889 تومان و 2440 دینار ، ( جنس : ) 112 خروار و 74 من

( کسر : ) ( نقد : ) 3406 تومان و 1226 دینار ، ( جنس : ) 627 خروار و 95 من و 20 سیر

( دفعه : ) ( نقد : ) 2903 تومان و 6667 دینار – ( جنس : ) 401 خروار و 3 من

تیولات4 :  ( نقد : ) 2783 تومان و 6700 دینار – ( جنس : ) 392 خروار و 43 من

تیول فراهان : ( نقد : ) 1297 تومان و 8652 دینار ، ( جنس ) 260 خروار و 5 من

علیخان به انضمام تخفیف محمود آباد :  ( نقد: ) 892 تومان و 8351 دینار – ( جنس : ) 81 خروار و 9

از بابت کزاز  : ( نقد : ) 592 تومان و 8697 دینار. ( جنس : ) 51 خروار و 29 من

حوالجات 5 کلما یتعلقه [ تفضیله ] : ( نقد : ) شهر ذی حجه الحرام 119 تومان و 9967 دینار : ( مقرری 6 آقا غلامحسین 40 تومان – مقرری آقا احمد [ محمد ] 26 تومان و 6667 دینار – مقرری سید مصطفی 53 تومان و 3300 دینار – ( جنس : ) 8 خروار و 60 من : ( مقرری محمد خان ملا احمد 3 خروار – مقرری میرزا علی آشتیانی 5 خروار و 60 من )

( دفعه : ) ( نقد : ) 502 تومان و 4559 دینار – ( جنس: )226 خروار و 92 من و 20 سیر

( بابت : ) مستمریات 7 از قبوض 8 آقا میرزا آقاخان : ( نقد ) 136 تومان و 9559 دینار ( جنس : ) 100 خروار و 42 من و 20 سیر

( قبض : ) مستمری ملاحسنعلی قراشیخلوی ( نقد : ) 3 تومان و 2 قران ، ( جنس : ) 4 خروار –                  ( قبض : ) مستمری میرزا  نصرالله ( نقد : ) 28 تومان ( جنس : ) 6 خروار ( قبض : ) مستمری ورثه حاجی میرزا هادی ( نقد : ) یک تومان و 3689 دینار ، ( جنس : ) 3 خروار ، ( قبض : ) مستمری آقا رضا              ( جنس : ) 6 خروار و 26 من  – ( قبض : ) مستمری ورثه حاجی ملا جعفر 20 تومان و 4  قران .

( قبض : ) مقرر ری سید تقی آشتیانی 3 خروار و 50 من – ( قبض : ) صبایای شیخ نعمت الله  3 خروار و 60 من –  ( قبض : ) مستمری میرزا بابا اعمی 12 خروار – ( قبض : ) مستمری آقای آقا رضا ( نقد : ) 2 تومان و 4500 دینار ، ( جنس : ) 3 خروار و 72 من – ( قبض : ) مستمری ملا عبدالحسین 17 خروار –        ( قبض : ) مستمری آقای آقا میرزا محمود سلمه الله ( نقد : ) 70 تومان و 140 دینار ( جنس : ) 8 خروار 55 من – ( قبض : ) مستمرری ورثه میرزا جعفر 15 خروار و 30 من – ( قبض : ) مستمری آقا شیخ رضا کربلایی محمود ( نقد : ) 10 تومان و 8980 دینار ، ( جنس : ) 6 خروار و 59 من و 20 سر – ( قبض : ) مستمری آقا رضا قلی فراش باشی 9 6 خروار و 89 من – بیاض [ سفید ].

( نقد : ) 365 تومان و 5 قران – ( جنس : )  126 خروار و 50 من . ( بابت : ) الباقی آقا میرزا اسدالله         سر رشته دار10 ( قبض ) : بابت علی خان 98 تومان – ( الباقی موسی خان از بابت کزاز از قرار قبض            100 تومان – تخفیف11 شهرجرد ( نقد : ) 120 تومان ؛– ( جنس : ) 10 خروار – تخفیف محمود آباد ( نقد : ) 15 تومان ( جنس : ) 8 خروار و 50 من – غله الباقی و حواله شرعی  110 خروار – مواجب میرزا صادق آشتیانی  32 تومان و 5 قران ).

تتمه :( نقد : ) 433 تومان و 8020 دینار ، ( جنس : ) 116 خروار و 45 من و 20 سیر

( دفعه :  ) ( خرج : ) 92 تومان و 8200 دینار- ( از قرار قبض جناب آقا میرزا آقا خان 15 تومان –            (( قبض ): مستمری شیخ نعمت الله 6 تومان و 3200 دینار ؛ – ( قبض : ) مقرری میرزا علی آشتیانی 9 تومان و 5 قران )

( دفعه : ) مواجب جناب میرزا اسدالله سر رشته دار 80تومان ( المقرر: ) 77 تومان

( دفعه : ) 30 روز از قرار تمسکات جناب آقا  میرزا اسماعیل ( نقد : ) 340 تومان و 1818 دینار ، ( جنس : ) 116 خروار و 45 من و 20 سیر

[ حواشی / سجلات ]

جمع12 و خرج علاوه تیول دهات جناب جلالت معاب اجل اکرم افخم آقای مستوفی الممالک مدظله العالی از قرار این طومار13 بتوسط مقرب الحضرت العالیه محمد رفیع خان تفریغ14 شد سوای مبلغ سیصد و چهل تومان کسری نقد و مقدار یکصد و شانزده خروار و کسری به وزن سر رسید و باقی است .[ و … ریختگی ].

میرزا اسماعیل تمسک15 مواجب به حواله16 دیوان اعلی بابت محل و خرج و غیره کارسازی داشته سند خرج دریافت  نماید . بتاریخ شهر محرم الحرام سنه 1304 .

اسناد خرج این طومار و تمسک باقی در نزد مقرب الحضرت العالیه میرزا محمد رفیع خان نایب الحکومه ضبط شد بتاریخ شهر فوق سنه 1304 / ( مهر : عبدالراجی محمد تقی )17 .

پانوشتها :

  1. 1.       (( مفاصا : تصفیه حساب کردن ، سندی که پس از رسیدگی به حساب شخصی یا مؤدِّی مالیات  مبنی بر تصفیه حساب او به وی  دهند . مفاصا حساب : صورت تفریغ محاسبه مفاصا مستوفیان مرکز اسناد خرج را در حدود کتابچه دستورالعمل ( بودجه ابلاغی ) و اجازه و دستورهایی که در ظرف سال احیانا” صادر میشد .

کتابچه جمع و خرج آن سال را بنام مفاصا حساب مورد رسیدگی قرار میدادند . مواد کتابچه پس از ثبت در دفتر و مهر مستوفیان ، وزیر بقایا ، وزیر لشگر ، وزیر دفتر ، صدراعظم ( صدراعظم پای هر صفحه کتابچه مفاصا حساب را مهر میکرده ) و توشیح و امضاء و مهر پادشاه ، کتابچه را به والی یا حاکم تسلیم میکردند . )) – فرهنگ معین ، دکتر حسن معین ، انتشارات امیر کبیر ، 1377 ، ج 4 ص 4263

  1. 2.      ماههای ترکی مغولی : 1- سیچقان ئیل ( موش ) 2- اودئیل ( گاو ) 3-بارس ئیل ( پلنگ ) 4- توشقان ئیل  ( خرگوش ) 5- لوئی ئیل ( نهنگ ) 6- ئیلان ئیل ( مار ) 7- یونت ئیل ( اسب ) 8- قوی ئیل ( گوسفند ) 9- ی پیچی ئیل ( میمون ) 10- تخاقوی ئیل ( مرغ ) 11- ایت ئیل ( سگ ) 12- تنگوزئیل ( خوک )
  2. 3.     (( ابواب : باب : 1- درها ، مدخل 2- فصل ها ، مبحث ها ، بخش ها ، قسم ها ، امرها ، مسایل / ابواب جمع : جزو ، جمعی / ابواب جمعی : منسوب به ابواب جمع ، دخل ها و دریافت های صاحب جمع ، وصولی های مادر حساب ، مأخوذیهای محصل خراج و مانند آن )) – همان منبع ج 1 ، ص 129 و 130

4- (( تیول : واگذاری درآمد و هزینه ناحیه معینی است از طرف پادشاه و دولت به اشخاص بر اثر ابراز لیاقت یا به ازای مواجب و حقوق سالیانه ( ایلخانیان تا قاجار ) ، اقطاع /تیودار : دارنده تیول

تیول داری : عمل و شغل تیول  دار ، تیول داشتن / تیول نامچه : تیول نامه / تیول نامه : فرمان یا سندی مبنی بر واگذاری تیول یکسان ، تیول  نامچه )) – همان منبع ج 1 ، ص 1183

5- حوالجات : حواله / حواله : حوالت سپردن ، آنچه به کسی واگذار گردد ، چیزی که بعهده دیگری محول شود ؛ پول یا جنس که به موجب نوشته ای به شخصی واگذار شود تا دیگری دریافت دارد . / حواله دادن : کتبا یا شفاها پرداخت پول یا جنس / حواله کردن : پول یا چیزی که پرداخت آن به دیگری واگذار    میشود .)) – همان منبع ، ج 1 ، ص 1377

6- (( مقرری : منسوب به مقرر ، کاری که همه وقت اجرا شود ، وظیفه ای نقد و جنس ، که بکارمندان افراد خدمتگزار داده شود . وظیفه ، مستمری : ایام تعلیق جزء خدمت او محسوب و مقرری مدتی را که بعلت تعلیق نگرفته دریافت خواهدکرد )) – همان منبع ، ج 4 ، ص 4295

7- (( مستمری : آنچه از جنس و نقد که دولت سالیانه یا ماهیانه تا پایان حیات به مأموران خود دهد ))

همان منبع ج 3 ، ص 4101

8- (( قبوض : قبض ، رسید ها ، قبوضات : قبض )) – همان منبع ج 2 ، ص 2636

9- (( فراش باشی : 1- رئیس فراشان / به فراش جهت احترام وی این عنوان خطاب میشد / داروغه / چوبداران . )) – همان منبع ج 2 ، ص 2503

10- میرزا اسدالله سر رشته دار آشتیانی فرزند میرزا حسین از سر رشته داران محلی است ، که در زمان  معتمدالایاله حاکم آشتیان به کار مشغول بوده است . وی نیای اعلی خاندان ارجمند آشتیانی است .

(( سررشته دار : معاون مستوفی را سر رشته دار گویند )). – همان منبع ، ج 3 ص 4104

11- تخویف : ترسانیدن ، بیم دادن ، تخویفات : تخویف  – همان منبع بالا / فرهنگ معین

12- (( جمع : گرد کردن ، گرد آوردن ، فراهم کردن )) – همان منبع بالا / فرهنگ معین

13- طومار : 1- نامه ، کتاب 2- دفتر ، صحیفه 3- مکتوب ، نوشته دراز 4- نوشته لوله کرده ، لوله کاغذ که در نور دیده باشند . جمع طوامیر ( طوماری : منسوب به طومار ، خط و قلم جلی  ، – همان منبع بالا/ فرهنگ معین

14- (( تفریغ : پرداخته کردن ، آماده کردن / فارغ ساختن ، خالی کردن / پرداختگی ، آمادگی / حساب واریز کردن حساب و فراغت از آن / تفریغات )) – همان منبع / ج 1 ، ص 1113

15- (( تمسک : چنگ در زدن ، دست در زدن ، دست آویز ساختن ، چنگ زنی ، دستاویز سازی تشبث / حج سند ، تمسکات )) – همان منبع ج 1 ، ص 1141

16- (( حواله : سپردن / آنچه بکسی واگذار گردد . چیزی که بعهده دیگری محول شود . پول یا جنسی که به موجب   نوشته ای به شخصی واگذار شود . تا از دیگری دریافت دارد))  . – همان منبع ، ج / 1 ص 1377

17- (( معتمدالسلطان محمدتقی خان فرزند (( فراشباشی آشتیانی )) میرزا باقر خان زرین بال آشتیانی و برادرش صادق خان فرزند او هستند که در عهد سه تن از آخرین شاهان قاجار [ مظفرالدین شاه ، محمد علی شاه ، احمد شاه ] در فاصله 1325 – 1334 ﻫ . ق متصدی خدمات دولتی بودند بعد ها شهرت باقرخان به (( زرین بال )) تغییر یافت ، وی مدت زیادی ریاست پست آشتیان را در اختیار داشت )) ر.ک : حضرتی ، صادق ، 1382 ، رجال و مشاهیر آشتیان ، نشر الماس ، قم ، ص 272

 مفاصا حساب املاک مستوفی الممالک به خط سیاق در آشتیاق و مضافات محرم الحرام 1304