میرزا محمود ((قره )) مستوفی آشتیانی مجموعه دار عصر قاجار

نوشته‌های تازه

عنوان مقاله :

میرزا محمود ((قره )) مستوفی آشتیانی مجموعه دار عصر قاجار

تحقیق و نگارش : اسدالله عبدلی آشتیانی

                                                                                                                                                                                                             ( سند پژوه )

چکیده :

               میرزا محمود مستوفی آشتیانی معروف به ((قره )) فرزند میرزا شفیع صاحب دیوان آشتیانی است . او از جمله اولین مجموعه دار شخصی در عصر ناصرالدین شاه قاجار به شمار می آید . محمد حسن خان اعتمادالسلطنه در کتاب                    (( المآثر و الآثار )) وی را در این فن از اساتید و سرآمد دانسته و مجموعه مسکوکات ، اشیاء عتیقه ، نسخ نفیسه ، خطوط اربعه و حجار کریمه و جواهر یتیمه وی را در آن عصر بی نظیر دانسته است . وی ثروت پدر و آنچه خود داشت در این راه گذاشت میرزا محمود همانند اجدادش در فن استیفا از جمله برترین بود . این مقاله به شرح حال وی و تبار شناسی و خانه قدیمی وی در آشتیان می پردازد .

کلید واژه :

میرزا محمود ، مجموعه دار ، قاجار ، شرح حال ، خانه تاریخی ، آشتیان

مقدمه :

               خاندان مستوفیان آشتیانی ، یکی از مشهورترین و باسابقه ترین خاندان های در دیوان سالاری عصر قاجار به شمار می آیند. این خاندان بیش از یک و نیم قرن مصدر امور سیاسی ، اداری ، ادبی و هنری ایران بوده و مهمترین کار آنها استیفا بوده که مشهورترین مستوفیان این عصر بدین خاندان تعلق داشتند . سر سلسله این خانواده آقا محسن یا میرزا محسن و یا حاج آقا محسن آشتیانی : (( از اشخاص متعین و معظم آشتیان و وابسته ی یک خانواده کهنسال و اصل و    نسب دار است . که از قدرت و تمکن برخوردار بوده . وقار و استقلال ، مهمان نوازی و رسیدگی مستمر به حوایج مستمندان و ملهوفین باعث گردیده بود تا به عنایت مورد تکریم عامه باشد . این عوامل سبب جامعیت و مقبولیت او شده بود . به طوری که همگان او را (( آقا )) خطاب می کردند . و تا زمانی که در آشتیان ، یک نوع حکومت مستقل داشت .  قلمروش در امنیت و آرامش به سر می برد و حتی یک بار که از ناحیه الوار به پیرزنی مفلوک گزندی رسید ، با فراست و کیاست و سیاستی در مورد خاطی اعمال کرد که تا زنده بود احدی جرأت تعدی به ساکنین و منطقه تحت اختیارش را پیدا نکرد ))1

پاورقی

  1. حضرتی – صادق – رجال و مشاهیر آشتیان ، نشر الماس قم 1382 ، ص 139

             یکی از اقدامات آقا محسن ، پناه دادن کریم خان زند و حمایت مادی از او در بسط قدرت وی بوده است . آنچه از شواهد تاریخی بر می آید این کمک جناب آقا قابل ملاحظه و تاثیر گذار بوده است . (( معروف است کریم خان در دوران سلطنت نادرشاه ایامی چند در آشتیان نزد آقا محسن پناهنده شده بود وتحت حمایت او قرار داشت .))1 با کشته شدن نادر شاه افشار کریم خان زند در راه بازگشت به ملایر که ایل وی در آن حدود مستقر بود .       (( در حدود سال های 1160 ﻫ . ق . کریم خان در سر راه خود به لرستان در آشتیان نزد آقا محسن رفت . پاسی از شب گذشته وارد قلعه شدند سر سلسه این خاندان سلطان اویس نام داشت از جمله سرکردگان کریم خان زند به شمار می رفته است ، او در زمانی که خان زند در آشتیان اقامت داشت به یاری گروهی از جوانان از او نگهبانی می کردند . آقا محسن با گرمی تمام آنها را پذیرفت و در حالی که آنان را به اتاق پذیرایی راهنمایی می نمود ، حضور چند نوجوان که مشغول درس و مشق بودند نظرش را جلب کرد ، رعایت ادب ، عزت نفس و پشتکار فرزندان آقامحسن کریم خانرا مجذوب و متحیر ساخت و به هوشیاری و ذکاوت آنها آفرین گفت . آقا محسن هم در این مدت کوتاه در حق مهمانان خود از چیزی فروگذاری نکرد و همان طور که سلیقه و صفت او بود از وی پذیرایی مفصلی کرده ، روزی که خان عزم بر عزیمت به سوی ملایر نمود ، آقا محسن سه کیسه زر به وی اعطا کرد و توصیه نمود : اگر بر دشمنان فایق آمدی و صاحب شوکت شدی مردم را فراموش مکن )) 2 پس از فتح شیراز و بسط قدرت خان زند در سراسر ایران دستور داد تا فرزندان آقا محسن را به شیراز فراخواندند و به پاس خدمات آقا محسن به هریک لقبی داد . نفوذ این خاندان در حکومت زندیه و قاجاریه از همین نقطه آغاز می گردد .  (( کریم خان پس از کشمکش فراوان سرانجام بر همه حریفان و دشمنان خود چیره آمد و سلسله زندیه را در شیراز مستقر و مستقل گردانید ، خود را وکیل الرعایا خواند و به پاس خدمات بی دریغ آقا محسن که در حق او روا داشته بود ، قاصدی روانه آشتیان کرد و فرزندان وی را به شیراز فراخواند و به هر کدام لقب و منصب عالی ارزانی داشت ، فرزندان آقامحسن :  کاظم ، هاشم و آقاسی نام داشتند . که در دستگاه کریم خان به ترتیب به القاب میرزا [ کاظم ] ، [ هاشم ] خان و [ آقاسی ] بیک که از القاب دولتی آن زمان بود مفتخر گردیدند و مورد توجه و عنایت کریم خان قرار گرفتند بعد از انقراض سلسله زندیه میرزا کاظم و هاشم خان و آقاسی بیک به دستگاه قاجاریه راه یافتند و مصدر خدمات مهم دولتی شدند ))3(( اولاد و احفاد آقامحسن علاوه بر مشاغل عالی دیوانی – مردمانی هنرمند و صاحب رأی به شمار می آیند )) 4  آقاسی بیک جد اعلای میرزا محمود مستوفی (( قره )) است . از این خاندان شش نفر به نخست وزیری ایران رسیدند : میرزا یوسف خان مستوفی الممالک ملقب به ((جناب آقا )) صدر اعظم ناصرالدین شاه قاجار میرزا حسن خان مستوفی الممالک فرزند میرزا یوسف خان نخست وزیر دوران مشروطیت پدر و پسر از احفاد میرزا کاظم . / احمد قوام السلطنه و برادرش حسن وثوق الدوله از احفاد هاشم خان  / دکتر احمد متین دفتری از احفاد میرزا کاظم / دکتر محمد مصدق از احفاد میرزا کاظم . / افراد دیگر این خاندان نیز به وزارت و وکلات رسیدن

آقاسی بیک :

          (( وی در ایام سلطنت کریم خان زندیه لقب (( بیک )) مفتخر شد و هنگامی که سلسله زندیه به دست آقامحمدخان منقرض گردید ، برای مدتی در آشتیان سکنی نمود و بنائی بر قلعه پدری اش افزود . بعد از اندک مدتی مانند دیگر برادران خود به دربار قاجار راه یافت و در کشیک خانه صاحب منصب از مردان مقتدر عصر خود بود .  از وی پنج پسر به نام های میرزا شفیع صاحب دیوان ، میرزا هادی مستوفی ، میرزا رفیع مستوفی ، میرزا صادق مستوفی ، میرزا محمد مستوفی باقی ماند )) 5

1-   نیری ، حمید ، زندگی نامه مستوفی الممالک ص 34

2-        حضرتی – صادق – رجال و مشاهیر آشتیان ، نشر الماس قم 1382 ، ص 140

3-   همان منبع بالا ، ص 141 و 142

4-   همان منبع بالا ص 141

5-      همان منبع  بالا ص 94

میرزا شفیع صاحب دیوان آشتیانی :

         پدر میرزا محمود مستوفی (( قره )) است و از رجال سرشناس عصر عباس میرزا نایب السلطنه ، محمد شاه و اوایل سلطنت ناصرالدین شاه قاجار بود . (( میرزا شفیع پسر آقاسی بیک فرزند اقامحسن بوده و میرزا هادی 1برادرش به وی توجه نمود و بعدها شخصیت پیدا کرد در ابتداء در نزد میرزا محمد علی مایل2 آشتیانی و میرزا تقی 3قوام الدوله آشتیانی در دستگاه ودارالانشاء عباس   میرزا نایب السلطنه به تحریرات دفتری پرداخت و بزودی دارای منصب و رتبه شد و با محمد شاه قاجار از تبریز به تهران آمد  به درجه قصوی [ دورتر ، دورترین ] ارتقاء یافته ملقب به (( صاحبدیوان )) گردید و در زمان محمد شاه و اوایل سلطنت ناصرالدین شاه از رجال سرشناس دولت بود و در سال 1272 ﻫ  . ق در تهران         درگذشت )) 4

پاورقی :

 1 -میرزا هادی فرزند آقاسی بیک فرزند آقا محسن آشتیانی پدر میرزا موسی وزیر لشکر وجد خانواده دادور و غیره می باشد نامبرده در ابتداء مدتی در دستگاه حسینقلی خان برادر اعیانی فتحعلیشاه قاجار مشغول خدمت بود ….. در اوائل سلطنت فتحعلیشاه در موقعیکه حاج محمد حسین خان اصفهانی مستوفی الممالک ( وزیر دارائی ) بود وارد خدمت استیفاء ( کارمند وزارت دارائی ) شد  ، بعد مستوفی قزوین شده و در نزد علی نقی میرزا رکن الدوله پسر هشتم فتحعلیشاه که در حدود بیست و هشت سال حاکم قزوین بود مشغول به خدمت گردید . )) نک : بامداد همان ج  4 ، ص 407

2-   میرزا محمد علی مایل آشتیانی فرزند میرزا کاظم و برادر میرزا حسن مستوفی در ادبیات عرب و فارسی دستی تمام داشت و از مستوفیان عباس میرزا و پسر عموی میرزا شفیع است .

3-   فرزند هاشم خان ونیای احمد قوام السلطنه و حسن وثوق الدوله .

4-   بامداد ، مهدی ، شرح حال رجال ایران ، ج 4 ، چاپ ششم ، انتشارات زوا ، 1387 ، ص 47

           در باب فضائل میرزا شفیع صاحب دیوان مؤلف صدرالتواریخ می نویسد : (( چون حاجی میرزا آقاسی روزگار خود را به تعلیم و تعلم به سر برده بود ، از اسرار سلطنت و رموز ملک داری بی خبر بود میرزا شفیع آشتیانی صاحب دیوان را که از وزرای بزرگ در انشاء و سیاق از همگنان گوی سبقت ربوده بود و از ادبیت و عربیت خطی کامل و بهره فاضل داشت ، او را با خود یار کرده و در حل و عقد امور و رتق و فتق کار جمهور به مشارت او همی کار می کرد. به او گفت که میرزا حسن1 آشتیانی پسر میرزا کاظم آرزوی آن دارد که مستوفی الممالک باشد و چون او را با محمد خان زنگنه امیر نظام از ابتدا موافق دیده ام طرف او را فرود من نخواهد گذاشت ، لاجرم من به این امر رضا ندهم و متصدی این شغل باید مثل تو مردی مهذب باشد که در کارهای بزرگ بینا باشد و با من یک دل و یک جهت شود . جز تو کسی شایسته این امر نیست .         میرزا شفیع صاحب دیوان غریب همت و فتوتی نموده است در جواب او گفت : من با میرزا حسن عم زاده هستم ، حشمت او را نباید فرو گذارم که در میان خویشاوندان نکوهش نداشته باشم این مقام را نپذیرفت و ناچار کار استیفا به میرزا حسن آشتیانی که پدر میرزا یوسف صدراعظم است تعلق یافت .  میرزا شفیع مردی دانا و آگاه و به ذکا اشتهار تمام داشت ، در فن انشا و سیاق زبردست و درکار دولت وارد بود در سال 1272 ﻫ . ق در تهران درگذشت و در صحن حضرت معصومه (س ) دفن گردید . میرزا شفیع با میرزا حسن پسر عمو بود . همسر میرزا شفیع صاحب دیوان دخترسیف الله میرزا فرزند چهل و دوم فتحعلی شاه بوده است )) 2(( میرزا شفیع صاحب دیوان برادرزاده میرزا کاظم مستوفی الممالک کریم خان زند و عموزاده پدر میرزا یوسف مستوفی الممالک یعنی میرزا حسن مستوفی الممالک بوده است )) . 3

میرزا محمود مستوفی ( قره ) :

         (( میرزا محمود مستوفی متولد در سال 1253 هجری قمری پسر میرزا شفیع صاحب دیوان آشتیانی که به واسطه تیرگی رنگ چهره اش به میرزا محمود (( قره )) معروف بوده است . میرزا محمود در زمان حیات پدرش وارد خدمت دولت شد و پس از فوت او جزء مستوفیان بشمار آمد )) 4

           از شواهد تاریخی بر می آید که وی بین 18 یا 19 سالگی وارد دفتر استیفا یا همان خدمات دولتی شد و در اوج جوانی بدین کار روی آورده است و در میان سالی از مستوفیان خراسان بوده است .

(( مدتی مستوفی یعنی حسابدار مالیات نطنز – دماوند و فیروزکوه بود و در سال 1288 ق در حکومت سلطانمراد میرزا حسام السلطنه ( دفعه چهارم ) در خراسان او نیز به همراه وی با سمت استیفا و حسابدار مالیات دولت به مشهد رفت و سه سال در آنجا مشغول به خدمت بود و پس از بازگشت از خراسان در سال 1291 ق مستوفی محاسبات مالیات همدان گردید و

 پاورقی :

1-     میرزا ( محمد ) حسن اشتیانی فرزند میرزا کاظم فرزند آقا محسن از مستوفیان عصر آقا محمد خان ، فتحعلی شاه و محمد شاه و پدر میرزا یوسف مستوفی الممالک صدراعظم

2-     نک : حضرتی ، همان : ص 113 و 114 و به نقل از آن .

3-      نک : بامداد همان ، ج 4 ، ص 48 )

4-      نک : بامداد همان ، ج 4 ، ص 48 )

چون نسبتی با میرزا یوسف مستوفی الممالک صدراعظم داشت ( میرزا شفیع صاحبدیوان برادرزاده میرزا کاظم       مستوفی الممالک کریم خان زند و عموزاده پدر میرزا یوسف مستوفی الممالک یعنی میرزا حسن مستوفی الممالک بوده است . در سال 1300 ق   مستوفی اول شد و بجای میرزا علی محمد خان پسر میرزا علی پسر میرزا ابوالقاسم قائم مقام به سمت استیفاء ( حسابدار مالیات ) خراسان منصوب گردید و سالها مستوفی خراسان بود . )) 1میرزا محمود را از مستوفیان شلوغ کار و در حیف و میل کردن مال دولت بسیاری بی باک بوده است و از نقاط ضعف وی به شمار می آید . همین مؤلف در ادامه می آورد: (( میرزا محمود قره از مستوفیان خیلی شلوغ کار در دوره صدارت امین السلطان بوده و در حیف و میل کردن مال دولت بسیار متهور و بی باک بود . و در مقابل گرفتن تومانی سه چهار تومان حق العمل وسائل دادن مواجب به این و آن را فراهم میکرد و چون کتابچه دستورالعمل ( بودجه ) ابوابجمعی خود را به حکم امین السلطان از رسیدگی دفتری معاف کرده بود در ظرف یکی دو سال قریب صد پنجاه هزار تومان بر مالیات خراسان به اسم تفاوت عمل اضافه نمود و به این  و آن مواجب داد ، با سوء استفاده از این ممر ، (( موزه ای عالی از اشیاء نفیسه برای خود درست کرده بود . یکی از کارهای میرزا محمود که در افواه مردم شایع و شهرت زیادی پیدا کرد خاطرخواهی او به محترم السلطنه دختر معین الدوله بود )) . 2 اعتماد السلطنه در مورد مجموعه گرانبهای او در کتاب المآثر و الآثار خود چنین آورده است(( خلف الصدق میرزا شفیع صاحب دیوان در فن نمیسماتیک 3 معرفة المسکوکات ازصنادید4 اساتید است . مسکوکات عتیقه و نقود قرون قدیمه را بهتر از وی کس نمی شناسد و در خطوط و اقلام متعلقه بر این صناعت خداوند بضاعت و استطاعت است . لاسیما 5 در فنون خط کوفی علی تشعبها 6 و تنوعها که از فرط مهارت و حذق 7پنداری در صدر اسلام است و از عهد آن اقلام و کلکسیون 8 او را در مسکوکات که از روزگار اسکندر مقدونی است تا عهد جاوید مهد همایونی9 گویا امروز کسی نداشته باشد.

پاورقی :

1-     نک همان : بامداد ، ص 47 ، 48

2-     نک همان : منبع بالا ، ص 48، 49

3-     Numismatique

4-     مهتران، بزرگان، اشراف

5-     ویژه، بخصوص

6-      پراکنده شدن

7-     مهارت، زیرکی

8-     مجموعه  – Collection

9-     ناصرالدین شاه

        به این فنون و کلیه اشیاء عتیقه و نسخ نفیسه و خطوط بدیعه و احجار کریمه و جواهر یتیمه باالطبع تلقی دارد که از اخایر ذخایر پدر بزرگوارش که محاسب و هم از تحدید آن عجز همی داشت جمله را در این راه گذاشت .  ای بسا قرای    غناء 1 که در بهای فصوص 2محکوک 3بشد و دیار فیحاء 4 که درازاء فلزات مسکوک برفت جماعت جهال و عبدZ املاک و اموال گفتند این معاملات جزاف5 تبذیر 6 است .  و اسراف و اهل بصیرت و تحقیق که وجودا” اعز7 عتیق و اندر انیتق 8 هستند می گفتند صرف مال در راه کمال سیره اشراف 9 است نه عنوان اتلاف و او خود در ظفر بر هر مسکوک همی گفتی این انباء الملوک .

( جمادی چند دادم جان خریدم                                      بحمدالله بسی ارزان خریدم )  10

        (( میرزا محمد مستوفی سال 1310 ق از استیفای خراسان معزول گردید و به جای او میرزا فضل الله خان نوری منصوب شد . وی در سال 1316 ﻫ . ق در تهران درگذشت .)) 11

پاورقی :

1-     توانگری، بی نیازی

2-     نگین (برای انگشتر)

3-     حک شده، تراشیده شده

4-     فراخ

5-     معرب گزاف، از روی حدس و تخمین عمل کردن

6-      اسراف

7-     گرامی و ارجمند

8-     (آنتیک Cantique )

9-     بزرگان، اعیان

10- محمد حسن خان اعتماد السلطنه ، چهل سال تاریخ ایران ( المآثر و الآثار ) به کوشش ایرج افشار ، چاپ اول ، اساطیر ، 1363 ، ص 266

11- نک : همان منبع ، حضرتی ، ص 138

* خانه میرزامحمود “قره ” در آشتیان :

      (( میرزا محمود مستوفی آشتیانی ( 1353 ﻫ. ق – 1316 ﻫ . ق ) فرزند میرزا شفیع صاحب دیوان آشتیانی و از خاندان مستوفیان ( آشتیانی ) بود .  او را بواسطه تیرگی رنگ چهره اش ملقب به (( قره )) ( سیاه ) نامیده می شد . او مستوفی و اولین کلکسیون دار اشیاء عتیقه ، مسکوکات و سنگ های قیمتی در ایران است (( وی در جمع آوری اشیاء قدیمی حریص بود . منزلش در بافت قدیمی شهر ( آشتیان ) از نظر معماری و زیبایی نقوش به تنهایی یک موزه به شمار می آمد . اما در حال حاضر آن خانه ویرانه اش بیش  نیست . میرزا محمود هر گاه به عتیقه ای دست می یافت ، می گفت :

جمادی چند دادم جان خریدم                            به حمدالله بسی ارزان خریدم ))1

       این خانه در محله بازار آشتیان در دو طبقه ساخته شده است و شامل اتاق های تو در تو و تالار مرکزی با شومینه ای در وسط آن می باشد . در زیر سنگ شومینه . آن شعری به این مضمون حک شده است (( فصل زمستان باید در کنار بخاری دیواری نشست ، چای نوشید و عبادت خداوند را به جا آورد )) در غرب حیاط اتاقی در طبقه دوم به مسات 20 مترمربع قرار دارد که سقف آن با پوشش تخته چوب و به روی آن نقاشی هایی از گل و بوته و پرندگان را که بسیار زیبا هستند . و همچون تابلوی نقاشی بزرگی می باشند . به نظر می رسد در این اتاق ، موسیقی نواخته می شده است .  این خانه با زمینی بالغ بر 1100 مترمربع و 700 مترمربع زیربنا یکی از بزرگترین خانه های تاریخی آشتیان به حساب می آید از این خانه فقط قسمت اندکی باقی مانده و سر در آن پا برجاست . این سر در ساده و زیبا با رسمی بندی گچ و کاهگل تزئین شده است و با دو طاقچه در طرفین و درب چوبی دو لنگه با کوبه ، گل میخ ، چفت و کلون دارد . در بنای خانه از آجر و ملاط گچ استفاده شده است . دالان متصل به حیاط است و سقف دالان با طاق های آجری زیبا پوشیده شده است مدتی از این خانه در اوایل مشروطه  ( 1327 ﻫ . ق ) به عنوان اداره مالیه استفاده می شد. قدمت این خانه به اوایل قاجاریه می رسد . فقط سر در و قسمتی از بنای شرقی آن باقی است و مابقی تخریب و آپارتمان شده است .

* بناهای تاریخی رجال و مشاهیر آشتیان ، عبدلی آشتیانی ، اسدالله ، فصلنامه پیام بهارستان ، دوره 2 / سال 4 / ش 13 / پاییز 1390 / س 909 و 910 ، ( قسمتی از مقاله فوق است )

1- ( نک : همان منبع ، حضرتی ، ص 138 )

————————————————————————————————–

سردرب خانه تاریخی میرزا محمود قره در آشتیان

سردرب خانه تاریخی میرزا محمود قره در آشتیان

تاریخ ساخت: اوایل قاجاریه

شجرنامه خاندان میرزا محمود قره

شجرنامه خاندان میرزا محمود قره

میرزا محمود قره مستوفی آشتیانی

میرزا محمود قره مستوفی آشتیانی

میرزا محمود قره مستوفی آشتیانی

(ولادت 1252 ه.ق   فوت 1316 ه.ق)